मेथी हे एक महत्त्वाचे कडधान्य पीक आहे, ज्याचा वापर मसाले, औषधी आणि भाज्यांमध्ये केला जातो. भारतात हे पीक मुख्यतः रब्बी हंगामात घेतले जाते.मेथीची लागवड योग्य प्रकारे करण्यासाठी खालील गोष्टींचे पालन करावे:
1. हवामान:
मेथी थंड आणि कोरड्या हवामानात चांगली वाढते.
तापमान 10°C ते 25°C दरम्यान असावे.
रब्बी हंगामासाठी साधारणपणे ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर महिन्यात पेरणी करावी.
2. जमिनीची निवड:
मेथीची लागवड सर्व प्रकारच्या जमिनीत करता येते, परंतु हलकी, मध्यम काळी, उत्तम निचरायुक्त, सुपीक आणि सेंद्रिय पदार्थ असलेली जमीन सर्वोत्तम असते.
जमिनीचा pH स्तर 6.0 ते 7.5 असावा.
निचरा होणारी आणि मध्यम काळी किंवा गाळाची जमीन मेथी लागवडीसाठी योग्य असते.
पाण्याचा निचरा चांगला असावा, कारण जास्त पाणी मेथीच्या वाढीवर विपरीत परिणाम करते.
3. जमिनीची तयारी:
जमीन तयार करताना प्रथम खोल नांगरणी करावी.
शेणखत किंवा कंपोस्ट खत मिसळावे.
दोन-तीन कुळवण्या करून माती भुसभुशीत करावी.
4. पेरणी:
मेथीच्या पेरणीसाठी साधारण 20-25 किलो बियाणे प्रति हेक्टरी लागतात.
ओळींमधील अंतर 20-25 सें.मी. ठेवावे.
बी पेरताना साधारण 1-2 सें.मी. खोलीवर पेरावे.
बियाण्यांची पेरणी हाताने किंवा ओळीमध्ये करू शकता.
5. खत व्यवस्थापन:
लागवडीपूर्वी प्रति हेक्टरी 5-10 टन शेणखत किंवा सेंद्रिय खत द्यावे.
रासायनिक खत वापर: 40 किलो नायट्रोजन, 20 किलो फॉस्फरस, आणि 20 किलो पोटॅश प्रति हेक्टरी वापरावे.
पेरणी नंतर 20 दिवसांनी 20 किलो नायट्रोजन वरून दिल्यास उत्पादन चांगले येते.
6. पाणी व्यवस्थापन:
पेरणीनंतर लगेच पहिले पाणी द्यावे.
नंतर 10-12 दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे.
मेथीला जास्त पाण्याची गरज नसते, परंतु मातीतील ओलावा टिकवून ठेवणे आवश्यक असते.
7. तण नियंत्रण:
पेरणीनंतर पहिल्या 2-3 आठवड्यांमध्ये तण नियंत्रण करणे गरजेचे आहे.
तण नियंत्रणासाठी हर्बिसाईड्स वापरता येतात किंवा हाताने तण काढावे.
पांढरी कुज (Powdery mildew) हा मेथीवरील प्रमुख रोग आहे, जो पानांवर पांढरे ठिपके निर्माण करतो. त्यासाठी योग्य फवारणी करावी.
कीड नियंत्रणासाठी कीटकनाशकांचा योग्य वापर करावा.
8. काढणी:
मेथीची पेरणीनंतर साधारण 30-40 दिवसांत तयार होतात.
काढणीसाठी पिकाची वाढ पूर्ण झाल्यावर पिकाची काढणी करावी.
बी उत्पादनासाठी, झाडाची पूर्ण काढणी साधारण 90-100 दिवसांत केली जाते.
9. उत्पन्न:
योग्य व्यवस्थापन केल्यास प्रति हेक्टरी 10-12 क्विंटल बियाणे आणि पानांसाठी 100-120 क्विंटल उत्पादन मिळते.
हे सर्व पद्धतींचे पालन केल्यास मेथीचे उत्तम उत्पादन घेता येईल.
सध्या ऑक्टोबर 2024 मध्ये मेथीचे भाव स्थानिक बाजारपेठेत आवक कमी असल्याने वाढले आहेत. महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यात मेथीची जुडी सुमारे 40 ते 50 रुपये दराने विकली जात आहे, तर किरकोळ बाजारात हा दर अधिक असू शकतो. पावसामुळे झालेल्या उत्पादन कमीमुळे या दरांमध्ये वाढ झालेली आहे.
तसेच, विविध मंडयांमध्ये मेथीच्या बीजाचे दरही भिन्न आहेत. महाराष्ट्रातील अहमदनगरमध्ये मेथी बीजाचे दर 1400 ते 2400 रुपये प्रति क्विंटल असून, इतर काही भागांमध्ये हे दर 1500 ते 7000 रुपये प्रति क्विंटल पर्यंत आहेत.
भावांवर उत्पादन आणि हवामानाच्या स्थितीचा प्रभाव असल्याने आगामी काळातही दर स्थिर राहण्याची शक्यता आहे.
मेथीचा भाव पुढील काही महिन्यांत हवामान, आवक, आणि मागणीच्या आधारे बदलू शकतो. सध्या उत्पादनात घट आणि पावसामुळे पिकांचे नुकसान झाल्यामुळे मेथीचे भाव वाढले आहेत.
येत्या काळात, जर हवामान सुधारले आणि पिकाची आवक वाढली, तर भावात स्थिरता येण्याची शक्यता आहे. परंतु, जर आवक कमी राहिली आणि उत्पादनात आणखी घट झाली, तर भाव वाढीचा ट्रेंड कायम राहू शकतो. मागणी आणि पुरवठ्यातील असमतोल या दरांवर मोठा प्रभाव टाकू शकतो.
त्यामुळे, शेतकऱ्यांसाठी भावावर लक्ष ठेवणे आणि स्थानिक बाजारातील घडामोडींनुसार निर्णय घेणे महत्त्वाचे आहे.
पत्रकार -
